Ποιος πληρώνει για την ανακύκλωση;

Το φθινόπωρο του 2018 η Κομισιόν απέστειλε σε μία σειρά από ευρωπαϊκούς θεσμούς μία έκθεσηΔιαβάστε αναλυτικά την έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, σύμφωνα με την οποία η Ελλάδα κινδυνεύει, μαζί με άλλες 13 χώρες της ΕΕ, να μην πετύχει μέχρι το 2020 τον στόχο του 50% στην ανακύκλωση των αστικών αποβλήτων, δηλαδή των απορριμμάτων που παράγουμε καθημερινά ως πολίτες. Το σχετικό έγγραφο της Επιτροπής ανέφερε ότι η Ελλάδα συγκαταλέγεται –μαζί με την Κύπρο, τη Σλοβακία και τη Σουηδία– στις χώρες που κινδυνεύουν να μην πετύχουν ούτε τον στόχο του 70% στην προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση των αποβλήτων που παράγουν τα νοικοκυριά, μέχρι το 2020. «Η πλήρης εφαρμογή της σχετικής νομοθεσίας είναι αναγκαία […] αν η ΕΕ θέλει να απολαύσει τα περιβαλλοντικά και οικονομικά πλεονεκτήματα της κυκλικής οικονομίας και να ανταγωνιστεί επιτυχώς σε έναν κόσμο με όλο και μειούμενες πρώτες ύλες», σημείωσε η Επιτροπή.

Ιμάντας μεταφοράς απορριμμάτων σε κέντρο διαλογής ανακυκλώσιμων υλικών στη Γαλλία. [Lucas Barioulet/AFP]

Τα στοιχεία της Κομισιόν έρχονται να προστεθούν στους προβληματισμούς μεγάλης μερίδας πολιτών στην Ελλάδα, οι οποίοι εκφράζουν εύλογες αμφιβολίες ως προς την αποτελεσματικότητα των συστημάτων ανακύκλωσης της χώρας. Και αυτό όχι άδικα: πριν από λίγες ημέρες, καθώς περπατούσα στην Ερμού, κοντά στο Θησείο, είδα δύο εργάτες καθαριότητας να αδειάζουν στο ίδιο απορριμματοφόρο το περιεχόμενο του μπλε κάδου μαζί με μη ανακυκλώσιμα σκουπίδια, που ήταν αφημένα δίπλα στους μπλε κάδους, μέσα σε κλειστές σακούλες. Αν το παραπάνω φαινόμενο είναι ευθύνη των Αρχών, η ανακύκλωση είναι ένα θέμα όπου δεν λείπει και η δική μας ευθύνη, των πολιτών, ειδικά στις περιπτώσεις όπου στους μπλε κάδους βλέπουμε σακούλες σκουπιδιών γεμάτες απορρίμματα που δεν ανακυκλώνονται, με αποτέλεσμα πολλές φορές να λερώνεται και να χαλάει το σύνολο του μείγματος. Η παρακάτω εικόνα με κλαδιά πεταμένα στον κάδο μάλλον δείχνει την έλλειψη ενημέρωσης και ενδιαφέροντος για την ανακύκλωση στην Ελλάδα.

Μία λανθασμένη πρακτική ανακύκλωσης, μιας που τα κλαδιά δεν ανακυκλώνονται.

Η προβληματική του κόστους της ανακύκλωσης

Τα παραπάνω μας προκάλεσαν πολλά ερωτήματα και έτσι αποφασίσαμε να ασχοληθούμε πιο αναλυτικά και να ερευνήσουμε το ζήτημα στην Ελλάδα, με μία σειρά από ρεπορτάζ που, στοχευμένα, θα προσπαθήσουν να περιγράψουν τη μεγάλη εικόνα για το τι πραγματικά συμβαίνει με τα συστήματα ανακύκλωσης στη χώρα. Ωστόσο, πριν προχωρήσουμε σε αυτά τα ρεπορτάζ, θεωρήσαμε σκόπιμο να εξηγήσουμε πρώτα μερικές βασικές έννοιες και διαδικασίες γύρω από την ανακύκλωση, οι οποίες θα μας ακολουθήσουν στην πορεία της έρευνας στο άμεσο μέλλον.

Ο καλύτερος τρόπος για να ξεκινήσουμε είναι να θέσουμε ένα βασικό –μάλλον το βασικότερο– ερώτημα: «Ποιος πληρώνει την ανακύκλωση;». Αυτό γεννήθηκε ουσιαστικά από την πρώτη στιγμή που αναπτύχθηκαν τα συστήματα για την ανάκτηση των απορριμμάτων. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι New York Times αναρωτιούντανWho Foots the Bill For Recycling? | The New York Times το 1993 για το ποιος θα έπρεπε να φέρει το κόστος της ανακύκλωσης, καθώς, όπως σημείωναν, η αξία των ανακυκλώσιμων υλικών –από τις πλαστικές και τις αλουμινένιες συσκευασίες έως τις εφημερίδες– ήταν πολύ χαμηλή ώστε να καταφέρουν από μόνα τους να καταστήσουν βιώσιμο ένα σύστημα ανακύκλωσης. «Η ανακύκλωση είναι καλό πράγμα, αλλά κοστίζει λεφτά», είχε αναφέρει εκείνη την εποχή στους New York Times ο Ντέιβιντ Γκάτον, σύμβουλος περιβάλλοντος της συνόδου των δημάρχων των ΗΠΑ.

Ντάνες με πλαστικά μπουκάλια σε εργοστάσιο ανακύκλωσης στο Σαντιάγο της Χιλής. Οι χώρες σε όλον τον κόσμο αναζητούν τρόπους βιώσιμης ανακύκλωσης του πλαστικού, ώστε να μην καταλήγει στη θάλασσα. [Martin Bernetti/AFP]

Είναι αξιοσημείωτο ότι η διεθνής συγκυρία έχει δώσει στην παραπάνω ερώτηση καινούριο νόημα. Συγκεκριμένα, από το 2018 η Κίνα αποφάσισε την απαγόρευση εισαγωγής ανακυκλώσιμων απορριμμάτων. Αυτή η στροφή αποτέλεσε πλήγμα για την παγκόσμια βιομηχανία διαχείρισης και αξιοποίησης αποβλήτων, καθώς πίεσε τις τιμές των ανακυκλώσιμων υλικών, μιας που μέχρι πρότινος η Κίνα αποτελούσε για πολλές χώρες τον σίγουρο προορισμό για τα απορρίμματά τους, με τιμές καθόλα ανταγωνιστικές για τη διεθνή αγορά. «Η απόφαση της Κίνας να μην είναι πλέον μία χωματερή για τα ανακυκλώσιμα σκουπίδια του πλανήτη έχει αναγκάσει δήμους και εταιρείες επεξεργασίας απορριμμάτων, από την Αυστραλία έως τις ΗΠΑ, να ψάχνουν απεγνωσμένα για εναλλακτικές», σχολίασεYale Environment360 το περιοδικό YaleEnvironment360. Είναι αξιοσημείωτοAs Costs Skyrocket, More U.S. Cities Stop Recycling | The New York Times ότι δεκάδες πόλεις στις ΗΠΑ έχουν έρθει πλέον αντιμέτωπες με τη διακοπή των προγραμμάτων ανακύκλωσής τους, λόγω των χαμηλών τιμών που «πιάνουν» τα υλικά.

Έτσι κι αλλιώς, οι τιμές των ανακυκλώσιμων υλικών στην αγορά συχνά δεν είναι αρκετά υψηλές ώστε να εξασφαλίσουν τη βιωσιμότητα των συστημάτων ανακύκλωσης. Οπότε, η ακόμα μεγαλύτερη πτώση των τιμών σημαίνει ότι τα εν λόγω συστήματα θα πρέπει να υποστηριχθούν με εισφορές, οι οποίες, μέσα στις δεκαετίες, έχουν κατά κανόνα αντληθεί εκ μέρους των Αρχών από δύο πηγές: είτε από τα δημόσια και, πιο συγκεκριμένα, τα δημοτικά ταμεία, δηλαδή από τους πολίτες, είτε από τον ιδιωτικό τομέα, δηλαδή από επιχειρήσεις που παράγουν ή διανέμουν τα υλικά συσκευασίας.

Απορριμματοφόρο-δωρεά της Ελληνικής Εταιρείας Ανακύκλωσης στον δήμο Χίου.

Η υποστήριξη των συστημάτων ανακύκλωσης από τα δημόσια ταμεία σημαίνει απώλεια πόρων που μπορούν να δοθούν σε άλλους σκοπούς, όπως είναι οι δομές εκπαίδευσης και υγείας, ενώ αντίθετα η υποχρέωση των εταιρειών να εισφέρουν χρήματα για τις συσκευασίες που παράγουν μπορεί να τις οδηγήσει σε παραγωγή φιλικότερων προς το περιβάλλον και ευκολότερα ανακυκλώσιμων υλικών συσκευασίας, αφού τα εν λόγω συστήματα κατά κανόνα συνδέουν το ύψος της επιβάρυνσης με το πόσο εύκολα ή δύσκολα ανακυκλώνεται το υλικό των συσκευασιών τους.Εκτεταμένη ευθύνη παραγωγού και «ο ρυπαίνων πληρώνει»

Η ευρωπαϊκή πολιτική για την ανακύκλωση λαμβάνει υπόψη τα παραπάνω ζητήματα και βασίζεται σε μία σειρά από αρχές, με βασικότερες α) το «ο ρυπαίνων πληρώνει» και β) την εκτεταμένη ευθύνη παραγωγού, υπό την έννοια ότι οι παραγωγοί έχουνExtended producer responsibility | Wikipedia τον μεγαλύτερο έλεγχο στην παραγωγή και τον σχεδιασμό των συσκευασιών, άρα και στον περιορισμό του αντικτύπου τους στο περιβάλλον, κάτι που σημαίνει ότι αυτοί θα πρέπει να επωμίζονται το κόστος από το περιβαλλοντικό αποτύπωμά τους.

Το «ο ρυπαίνων πληρώνει» σημαίνει ότι ο παραγωγός ή ο εισαγωγέας ενός υλικού συσκευασίας, πρακτικά οι επιχειρήσεις που το εκμεταλλεύονται οικονομικά, οφείλουν να πληρώσουν για την εισαγωγή του στην αγορά και την επιβάρυνση που επιφέρει. Αυτή η προσέγγιση ικανοποιεί αφενός την ανάγκη για συμμετοχή όλων των εμπλεκομένων στη διαδικασία ανακύκλωσης, αφετέρου την αρχή της πρόληψης της δημιουργίας αποβλήτων, καθώς το κόστος σε βάρος των εταιρειών μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο για τη μείωση του συνολικού όγκου των προϊόντων συσκευασίας και την πιο φιλική περιβαλλοντικά σύστασή τους, μιας που οι εθνικές Αρχές μπορούν να θεσπίσουν αποκλιμάκωση της εν λόγω επιβάρυνσης για τις επιχειρήσεις που παράγουν, εισάγουν ή διανέμουν περιβαλλοντικά πιο φιλικά, άρα πιο εύκολα ανακυκλώσιμα, υλικά συσκευασίας.

Ανάλογο είναι το κίνητρο στα συστήματα που αντιμετωπίζουν τον ίδιο τον πολίτη ως τον «ρυπαίνοντα», προβλέποντας την επιβάρυνση των πολιτών με τέλη για αυξημένη παραγωγή απορριμμάτων, ή και συνδέοντας, όπως στην Ελλάδα, τη χρήση επιβλαβών προϊόντων, όπως η πλαστική σακούλα, με την επιβάρυνση μέσω ενός περιβαλλοντικού τέλους. Και αυτά αποτελούνFinancing and Incentive Schemes for Municipal Waste Management | European Commission συγκεκριμένες εφαρμογές της ευρείας αρχής που λέει ότι όποιος ρυπαίνει, οφείλει και να πληρώνει.

Ένα από τα μεγαλύτερα κέντρα ανακύκλωσης στην Ελλάδα εγκαινιάστηκε στα Ιωάννινα τον Μάιο του 2019. [Χρήστος Μπόνης/Eurokinissi]

Οι παραπάνω αρχές έχουν ευρεία εφαρμογή στην περιβαλλοντική νομοθεσίαΠεριβαλλοντική πολιτική: γενικές αρχές και βασικό πλαίσιο | Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο της ΕΕΒρείτε εδώ περισσότερες πληροφορίες για τις αρχές της ευρωπαϊκής νομοθεσίας σε θέματα περιβάλλοντος και δεν περιορίζονται μόνο στην ανακύκλωση. Για παράδειγμα, η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» –η οποία αναφέρθηκε για πρώτη φορά τη δεκαετία του ’70 από τον ΟΑΣΑ και σταδιακά ενσωματώθηκεΑρχές του Δικαίου Περιβάλλοντος της ΕΕ | Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην ενωσιακή νομοθεσία, με χαρακτηριστικά παραδείγματα την Συνθήκη για τη Λειτουργία της ΕΕΕνοποιημένη απόδοση της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση και της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την Οδηγία 2004/35/ΕΚΟδηγία 2004/35/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 21ης Απριλίου 2004, σχετικά με την περιβαλλοντική ευθύνη όσον αφορά την πρόληψη και την αποκατάσταση περιβαλλοντικής ζημίας για την περιβαλλοντική ευθύνη σχετικά με την πρόληψη και την αποκατάσταση περιβαλλοντικής ζημίας– αφοράEnvironmental Liability | Introduction | Ευρωπαϊκή Επιτροπή συνολικά στην παραγωγή και τη βιομηχανία και σημαίνει ότι αν ένα εργοστάσιο παράγει ένα εν δυνάμει επικίνδυνο παραπροϊόν, είναι υπεύθυνο, νομικά και οικονομικά, για την ασφαλή επεξεργασία του, ώστε να μην θέσει σε κίνδυνο τη δημόσια υγεία.Το παράδοξο της Βρετανίας

Το παράδειγμα της Βρετανίας είναι μάλλον παράδοξο, καθώς την περίοδο διαπραγμάτευσης του Brexit, της εξόδου δηλαδή από την ΕΕ, η βρετανική κυβέρνηση αποφάσισε να προωθήσει ένα σχέδιο για την ανακύκλωση που σε μεγάλο βαθμό «αγκάλιασε» και ενσωμάτωσε στην εθνική νομοθεσία τόσο την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει», όσο και την αρχή της εκτεταμένης ευθύνης παραγωγού. Σύμφωνα με το βρετανικό σχέδιο, οι διανομείς, όπως για παράδειγμα τα σούπερ μάρκετ, και οι παραγωγοί συσκευασιών καλούνται να πληρώσουν το σύνολο του κόστους της συλλογής και ανακύκλωσης των υλικών συσκευασίας.

Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες διαθέτουν ξεχωριστά ρεύματα συλλογής για κάθε ανακυκλώσιμο υλικό. Στη φωτογραφία, κάδοι ανακύκλωσης στο Νιούκαστλ της Βρετανίας. [Rose and Trev Clough/Wikimedia Commons]

Προχωρώντας ένα βήμα παραπέρα, οι βρετανικές Αρχές προέβλεψαν ακόμη τη δυνατότητα επιβολής επιπλέον οικονομικών επιβαρύνσεων, με τη μορφή προστίμων, για τα σούπερ μάρκετ και άλλα καταστήματα, τα οποία διαθέτουν συσκευασίες που λόγω της σύστασής τους ανακυκλώνονται δύσκολα. Στον αντίποδα, προβλέφθηκε η δυνατότητα χαμηλότερων εισφορών για όσους διαθέτουν στην αγορά συσκευασίες που μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν ή να ανακυκλωθούν ευκολότερα.

Σύμφωνα με την Guardian,Packaging producers to pay full recycling costs under waste scheme | The Guardian η παραπάνω πολιτική είχε ως βασικό σκοπό της να μεταφέρει, κατά τα ενωσιακά πρότυπα, το κόστος της ανακύκλωσης από τους πολίτες προς τους παραγωγούς των συσκευασιών, μιας που οι πρώτοι μέχρι πρότινος κάλυπταν, μέσω των δήμων, το 90% του κόστους, την ώρα που η επιβάρυνση επιχειρήσεων είχε περιοριστεί μόλις στο 10%.

Ωστόσο, θα πρέπει να πούμε ότι σε παγκόσμιο επίπεδο έχει κερδίσειExtended producer responsibility Updated guidance for efficient waste management | OECD σταδιακά έδαφος και η αρχή της εκτεταμένης ευθύνης παραγωγού, αφού έχει υιοθετηθείExtended producer responsibility gains traction in the US | The Guardian και από εταιρείες στις ΗΠΑ.Ελλάδα και ενωσιακό δίκαιο

Το ερώτημα που προκύπτει τώρα είναι το τι ισχύει στην Ελλάδα. Σε νομοθετικό επίπεδο, το πλαίσιο είναι εν πολλοίς καθορισμένο από τις ενωσιακές Αρχές, που σημαίνει ότι, θεωρητικά τουλάχιστον, οι εταιρείες που εισάγουν, παράγουν ή διαθέτουν στην εγχώρια αγορά συσκευασμένα προϊόντα, οφείλουν, όπως προβλέφθηκε για πρώτη φορά από τον ν. 2939/2001ΦΕΚ Α΄/179/06-08-2001, να μεριμνούν για τη συλλογή και ανακύκλωση των συσκευασιών τους.

Στη χώρα μας, υπεύθυνη για το σύστημα του μπλε κάδου και του μπλε κώδωνα είναι η Ελληνική Εταιρεία Αξιοποίησης Ανακύκλωσης (ΕΕΑΑΗ ιστοσελίδα της Ελληνικής Εταιρείας Αξιοποίησης Ανακύκλωσης), που ιδρύθηκε τον Δεκέμβριο του 2001 ακολουθώντας ένα μοντέλο διαχείρισης που συναντάταιPackaging Recovery Organisation Europe στην πλειοψηφία των κρατών-μελών της ΕΕ. Ως προς τη μετοχική της σύνθεση, το 35% των μετοχών της ανήκει στην Κεντρική Ένωση Δήμων Ελλάδος (ΚΕΔΕ) και το υπόλοιπο 65% ανήκει σε βιομηχανικές και εμπορικές επιχειρήσεις, που έχουν τη σχετική υποχρέωση από τον νόμο για την ανακύκλωση των συσκευασιών τους. Στο πλαίσιο της λειτουργίας της ΕΕΑΑ, παραγωγοί και εισαγωγείς συσκευασιών και προϊόντων έχουν συμβληθεί με την εταιρεία και προσφέρουν εισφορές, για να στηρίξουν τα συστήματα ανακύκλωσης. Σύμφωνα με τα στοιχείαΔιαβάστε αναλυτικά τα σχετικά στοιχεία της ΕΕΑΑ που είναι αναρτημένα στην ιστοσελίδα της, μέχρι το τέλος του 2016 είχαν συμβληθεί με την εταιρεία 1.893 επιχειρήσεις.

O υπουργός Ενέργειας Κωστής Χατζηδάκης συνάντησε στις 10 Σεπτεμβρίου το ΔΣ της Ελληνικής Εταιρείας Αξιοποίησης Ανακύκλωσης και συζήτησαν τις χαμηλές επιδόσεις της Ελλάδας καθώς και τον προγραμματισμό της επόμενης εξαετίας. [Eurokinissi]

Σχετικά με το μέγεθος της εισφοράς των συμβεβλημένων ανά κλάδο δραστηριοποίησης, το 39% των εισφορών προέρχεται από τον κλάδο των τροφίμων, το 23% από τον κλάδο των ποτών, αλκοολούχων και μη, το 20% από τον κλάδο των απορρυπαντικών, των καλλυντικών και των φαρμάκων, το 11% από τον κλάδο των χημικών και των δομικών υλικών, το 5% από τον κλάδο των ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών συσκευών, των ανταλλακτικών οχημάτων και μηχανημάτων και το 2% από τον κλάδο της ένδυσης, της υπόδησης, των παιχνιδιών και των εκδόσεων.

Αν σε θεωρητικό επίπεδο η Ελλάδα ακολουθεί εν πολλοίς την ενωσιακή νομοθεσία, σε πρακτικό επίπεδο φαίνεται ότι τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα. Και αυτό γιατί από το ρεπορτάζ και τα στοιχεία που έχουμε συλλέξει μέχρι σήμερα, προκύπτουν αρκετά προβληματικά σημεία, τόσο στον πρακτικό τρόπο λειτουργίας των συστημάτων ανακύκλωσης στην Ελλάδα, όσο και στην αποτελεσματική εφαρμογή της αρχής «ο ρυπαίνων πληρώνει». Το ζήτημα των εισφορών στα συστήματα και της βιωσιμότητας των τελευταίων θα είναι το αντικείμενο του επόμενου κειμένου μας για την ανακύκλωση.

Θοδωρής Χονδρόγιαννος

Πηγή : insidestory.gr/

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *